Воинствените племиња, Самнити, од областа на денешна јужна Италија околу 290 п.н.е. станале дел од Римската Република, а со нив во Рим пристигнал сосема нов обичај – гладијаторски борби.
Кај Самнитите, гладијаторите биле дел од погребните обреди. Гладијаторските борби во Рим првпат се одржале во 264 п.н.е. на погребот на децата на Јуниј Брут, кога настапиле три пара гладијатори.
„Популарноста на крвавите битки расте, судејќи според фактот дека педесет години подоцна, погребната церемонија на Емили Лепидус е зголемена на 44 гладијатори“, пишува во книгата „Игри на Олимпија“ (Book Time, 1996).
Како што се наведува во делото, римската аристократија на почетокот била резервирана за вакви спектакли, за разлика од обичните граѓани. Затоа гладијаторските борби со векови биле само дел од јавните игри и за нив не биле градени посебни амфитеатри.
Во текот на следните децении, улогата на ритуалите со гладијаторите постепено исчезнала – погребите станале банкети на кои им се делело храна на граѓаните, а игрите и борбите на десетици гладијатори траеле со денови.
Цезар, на пример, веднаш по доаѓањето на власт, делумно и по повод смртта на неговиот татко (што се случила 20 години претходно), организирал борба на 320 гладијатори облечени во сребрен оклоп. Трајан ја славел победата над Дакијците 123 дена, а во битките учествувале 10.000 гладијатори и угинале 11.000 животни.
„Гладијаторите биле обучени да се борат во специјални училишта раководени од богати поединци или професионални менаџери: во првиот случај, тие можело да бидат лица кои стекнале политичко влијание преку организирање борби, во вториот, тие биле посредници кои обезбедувале гладијатори да настапуваат на јавни игри“, се наведува во ‘Игри на Олимпија’, посочувајќи дека услугите на таканаречените ланисти, учители на борбата, обично биле скапи.
Гладијаторите напорно тренирале во училиштата. Имале посебен режим на исхрана под надзор на лекар, потоа масажи, третмани во топли и ладни бањи, биле богато наградувани, но во исто време живееле благодарение на милоста на сопственикот на училиштето кој имал право да ги убие. Постоела хиерархија меѓу гладијаторите, која вклучувала различни оружја – мечеви, мрежи, ками, ласо и сл.
Борбата завршувала со смрт, освен ако публиката – неколку десетици, до неколку стотици илјади луѓе, не одлучеле губитникот да биде поштеден. Познатите гладијатори се славеле како храбри спортисти, но подоцна станале и политички фактор. Затоа многу римски владетели сакале да се испробаат на арената, се разбира со сите мерки на претпазливост, па не е забележано дека на некој од нив нешто лошо му се случило во таа прилика. Најфанатичен во тоа бил омразениот Комод, синот на Маркус Аурелиј, кој редовно глумел гладијатор, а наводно го предизвикал страшниот гнев кај луѓето кога за само еден ден од безбедно растојание убил 100 лава.
Во времето на Цезар, Сенатот го ограничил бројот на гладијатори кои поединците можеле да ги држат токму затоа што тогашното востание на робовите предводено од Спартак, кое не можело да се задуши две години, започнало во гладијаторското училиште во Капуа.
Гладијаторските борби се организирале со векови, но со подемот на христијанството тие го губат својот сјај и значење. Во 325 година, Константин Велики забранил борби и одлучил дека во иднина, оние што поради казна требало да настапат во арената, да бидат испратени во рудниците, каде што ќе ги платат своите злосторства без да пролеат крв.
Меѓутоа, самата забрана не била крајот на гладијаторите. Монахот Алмахиј (Свети Телемах) бил каменуван до смрт, од толпа во римски амфитеатар, во обид да ја спречи борбата со гладијаторите. Овој настан бил причина императорот Хонориј повторно да ги забрани гладијаторите, а по него истото го направил и Валентин III. Со распаѓањето на Западното Римско Царство, оваа крвава традиција конечно исчезнала.
